Jewłaszewski Teodor (Fedor) h. Starża (1546–1619), pamiętnikarz, podsędek nowogrodzki. Ur. 7 II, syn Michała i Fedory. Pochodził z prawosławnej szlachty ruskiej pow. nowogrodzkiego. Wykształcenie J-ego ograniczało się do nauki języka ruskiego i polskiego, ponieważ, jak pisze, «w owym czasie w naszych stronach innych nauk jeszcze nie było». Nauczył się także pisać po żydowsku, co mu się może przydało, gdy pełnił obowiązki poborcy podatku pogłównego w Wilnie. W r. 1564 brał udział w wojnie z Moskwą. Do wojaczki nie miał jednak zamiłowania. Niezamożny szlachcic, wysługiwał się magnackiej rodzinie Chodkiewiczów i, dzierżawiąc od niej dobra, wzbogacił się. Podczas pobytu w Wilnie słuchał nauk ministrów protestanckich i przeszedł na wyznanie ewangelickie. Utrzymywał jednak dobre stosunki także z duchowieństwem katolickim, «albowiem naonczas różności wiary nie czyniły żadnego poróżnienia w przyjacielskiej miłości». W r. 1566 został J. mostowniczym pińskim. Ojcu swojemu wyrobił po śmierci matki godność władyki pińskiego i turowskiego w r. 1573. J. posłował w r. 1579 na sejm z pow. nowogrodzkiego. W r. 1592 wybrano go podsędkiem ziemskim nowogrodzkim. Żonaty od r. 1577 z Hanną Bołotówną, miał z nią pięciu synów: Jarosza (Hieronima, ur. 1578), Jana (1579–1602), Joachima (ur. 1581), Ławryna (ur. 1584), Marcina (ur. 1585) i Fedora oraz pięć córek, z których znamy imiona tylko dwóch: Rainy-Reginy (ur. 1587, zamężna za Janem Hruszowskim) oraz Halszki (ur. 1588). Pamiętnik J-ego, napisany po rusku, ze znaczną przymieszką polszczyzny, sięgający do r. 1604, wydany w przekładzie polskim przez T. Lubomirskiego, ma pewną wartość dla historii obyczajów na Litwie w drugiej połowie XVI i na początku XVII w. Pamiętnik ten był parokrotnie wydawany w języku oryginału oraz w przekładzie na angielski (1968) i litewski (1998).

Boniecki; – Tazbir J., Teodor (Fiodor) Jewłaszewski i jego pamiętnik, w: Księga jubileuszowa ku czci G. Labudy, P. 2002; – Pamiętnik Teodora Jewłaszewskiego, W. 1860.

Zygmunt Lasocki